Zapiro wil niet cynisch zijn

Zapiro-ANC-Candidate-Vandaag begint de tweedaagse conferentie What Design Can Do in Muziekgebouw aan ’t IJ in Amsterdam, waar inspirerende sprekers vertellen hoe zij bijdragen aan social design: uitvoerbare ideeën voor een betere wereld. Een van de thema’s die aan bod komen is het prikkelend klinkende What Africa Can Do for Europe, waarvoor onder meer de Zuid-Afrikaanse cartoonist Zapiro (Jonathan Shapiro, 1958) is uitgenodigd. Hij is geen onbekende in Nederland, want hij kreeg voor zijn geëngageerde tekenwerk in 2005 al de Prins Claus Prijs. De organisatie van WDCD heeft Zapiro gevraagd te komen praten over ‘dingen die hem bezighouden’ en dat zijn er niet weinig. Eind mei tekende hij een cartoon waarin Shaun Abrahams, het hoofd van de National Prosecuting Authority, wordt afgebeeld als bedelaapje, met president Zuma als orgeldraaier. De boodschap was duidelijk: het openbaar ministerie loopt aan de leiband van de macht. Sinds jaar en dag strijdt Zapiro tegen de corruptie binnen de ANC en daarvoor zet hij zijn humor hard in. ‘Edgy satire’ noemt hij het zelf. Vrienden maakte hij er niet altijd mee, maar sinds het aapje-incident wordt hij tot zijn afgrijzen door politiek-correcte hardliners opeens beschuldigd van racisme.

“De cartoon wordt ernstig misbruikt door een aantal jonge mensen zonder enig historisch besef. Voor mij is het een verschrikkelijke nachtmerrie, dertig jaar werk wordt in een seconde weggevaagd door één cartoon uit zijn context te halen. In een krant werd ik geassocieerd met blanke Zuid-Afrikanen die bekend staan om hun racisme. Ik heb in mijn wildste dromen niet gedacht dat ik ooit in die categorie zou worden geplaatst! Ik heb in de gevangenis gezeten, ben met de dood bedreigd en voor alles en nog wat uitgemaakt, maar dit is het ergste wat me ooit is overkomen. Er wordt een beeld van mij neergezet dat ik niet ben.  Het weerspiegelt een verandering in het politieke klimaat, waarin de politieke correctheid van een groepje fanatici de boventoon voert. Niet alleen blanke satirici zijn de klos, ook zwarte progressieven: ze worden ervan beschuldigd marionetten van de blanken te zijn.

Het is deprimerend. Zuid-Afrika stond altijd bekend om zijn robuuste debat, dat was een van de zegeningen van het post-apartheid-tijdperk. Maar het is nu vooral ongenuanceerd geschreeuw en de social media hebben daarop een enorme invloed. Er zijn mensen die hun morele verontwaardiging hebben opgespaard en dit moment hebben afgewacht. It’s a thing about race, en de pijn wordt echt gevoeld, dus ik heb mijn excuses aangeboden. “

Geen utopisch antwoord

Zapiro: “Als cartoonist zie ik mezelf als een visueel journalist, als een visuele commentator. Daarvoor moet je een standpunt innemen, moet je interveniëren, debatten uitlokken. Dat klinkt misschien raar voor een cartoonist, maar ik ben niet de enige die er zo over denkt. De Franse cartoonist Plantu heeft bijvoorbeeld de organisatie Cartooning for Peace opgericht, dat kun je ook zien als een vorm van social design.”

Terug naar de vraag van de WDCD-conferentie: wat kan Afrika doen voor Europa? Zapiro komt niet met een utopisch antwoord. “Er wordt gesproken over een Afrikaanse Renaissance, maar je vraagt je af:  wat is er dan herboren, wat krijgt een nieuw leven? Rwanda is sinds de genocide op veel fronten heel goed bezig, maar president Paul Kagame probeert nu vooral zo lang mogelijk aan de macht te blijven.” Zapiro heeft een oogje op Afrikaanse machthebbers en hun liefde voor het pluche. Talloos zijn de cartoons die hij maakte over Zimbabwes Mugabe. Maar de man op wie hij de meeste pijlen schiet is toch Jacob Zuma, president van Zuid-Afrika en lid van het ANC. Zapiro: “Zuid-Afrika maakte een veelbelovende start in ’94, had veel potentieel, maar is nu in de greep van Zuma en corrupte facties binnen het ANC.” ‘Nkandla’ is een begrip: het met belastinggeld betaalde landgoed van Zuma, die na veel protesten heeft beloofd de centjes terug te storten. Zapiro moet er verbitterd om glimlachen, want Nkandla is “a picknick” vergeleken met de deal die Zuma aan het sluiten is met Poetin. Het Russische bedrijf Rosatom zou nucleaire installaties gaan bouwen. waarmee tientallen miljarden dollars zijn gemoeid. Daarvan kan het een en ander aan strijkstokken blijven hangen. Een week terug maakte Zapiro voor zijn krant The Mail & Guardian nog een prachtige cartoon over de bombarie waarmee het ANC nieuwe burgermeesterskandidaten bekendmaakt. Een gevoelig onderwerp, want die kandidaten moeten van onbevlekt blazoen zijn om nieuwe affaires te voorkomen.

Ondanks alles probeert Zapiro de moed erin te houden. “Gelukkig hebben we in ons land nog sterke media, is er een sterk maatschappelijk middenveld en zijn er nog mensen die niet corrupt zijn. Daar blijf ik in geloven, want een pessimist wil ik niet worden. Of een cynicus.”

Dit interview stond op 30 juni 2016 in De Volkskrant. www.whatdesigncando.com

Geplaatst in Volkskrant