Spel met gelijkenissen

p2“Wij zijn familie, dus we lijken op elkaar. Wij lijken op elkaar, dus we horen bij elkaar.” Ziedaar het motto van de grafische roman ‘Het stempel’, die is gebaseerd op Judith Uyterlindes familiegeschiedenis ‘De vrouw die zegt dat ze mijn moeder is’. Hierin vertelt de schrijfster over het ingewikkelde proces van adoptie – wie is het kind dat niet uit je eigen buik komt? – terwijl ze tegelijkertijd via een verzameling brieven van oma Bep Bloemendal ontdekt wat haar familie in de oorlog is overkomen. Er loopt een rode, frustrerende draad door de familiegeschiedenis, van moeders en dochters die door omstandigheden maar niet bij elkaar kunnen komen.

‘Het stempel’ is in nauwe samenwerking met Uyterlinde geschreven en getekend door het Amerikaans-Russische kunstenaarsduo James Boekbinder (1959, New Orleans) en Zhenya Pashkina (1984, Yaroslavl), die beiden afkomstig zijn uit de wereld van de animatiefilm. Al op de derde bladzijden brengen zij in beeld wat dat ‘stempel’ is: het zijn de dominante trekken in het uiterlijk van de familie Elkerbout, zoals felle ogen, donker haar, zware wenkbrauwen en bolle wangen. In hun visualisering van de familiekroniek gaan de verstrippers vrijmoedig om met de originele tekst. Dat moet ook wel, want waarom zou je er anders voor kiezen om een werk van het ene medium naar het andere te verhuizen? Het mooist zijn de bladzijden waarop Boekbinder en Pashkina in metaforen de gebeurtenissen weergeven, bijvoorbeeld na een dramatisch verlopen kraambezoek waarbij een gebroken beschuitje nachtmerrie-achtige proporties krijgt, of de bladzijde waar met schaar en plakband is geprobeerd uiteengevallen gezinnen weer aan elkaar te knutselen.

Minder geslaagd zijn de elf pagina’s met facsimile-weergaven van oma’s brieven uit de oorlogsjaren, geschreven tijdens haar 230 dagen gevangenschap in het Zuiderziekenhuis. Dat de bewuste brieven hier zijn afgebeeld is begrijpelijk, maar ze zijn vooral in diapositief (wit op donkergrijs) moeilijk leesbaar en vormen samen een nogal statische reeks.

Het oorspronkelijke boek ‘De vrouw die zegt dat ze mijn moeder is’ begint met een dubbele stamboom: van de familie Elkerbout en van de familie Bloemendal, die samen de voorlopers van Judith Uyterlinde vormen. In ‘Het Stempel’ ontbreekt zo’n periodiek systeem, waardoor je als lezer soms de weg kwijtraakt en niet meer weet in welke generatie je nou weer beland bent. Dat is jammer, want als je niet weet naar welk personage je zit te kijken, word je er ook niet door geraakt. Het meest aangrijpend is dan ook het laatste hoofdstuk, waarin de vertelster ons deelgenoot maakt van haar geluk om de langverwachte komst van adoptiekindje Luisa. Na het spel met gelijkenissen die hun stempel op diverse familieleden hebben gedrukt, komt ze tot een bijzondere ontdekking: “Je kunt je hart helemaal openen voor iemand die totaal anders is dan jij!” Het boek eindigt passend met een kleurpotloodtekening van Luisa: een mooie bruine huid en pikzwart haar. Geërfd uit Guatemala.

‘Het Stempel’,  Zhenya Pashkina & James Boekbinder, Gibbon Uitgeefagentschap, ISBN 9789491363412,25 €, 196 pagina’s, ***. Deze recensie stond op 28 februari 2015 in de Volkskrant.

Geplaatst in Volkskrant