Holocaust Princess

AnneFrank08Paniek in South Park! De jongetjes Eric, Kyle en Kenny zijn verslaafd aan het inhaleren van kattenpis, waarop hun ouders een grote kattenjacht organiseren. Eric verbergt een kat op zolder, Mr. Kitty, en zegt dat hij maar een dagboek moet bijhouden. Dat verwijst naar Anne Frank, die brieven schreef aan haar denkbeeldige vriendin Kitty*. Anne komt nog net niet zelf in beeld, maar dat gemis wordt bij andere voortbrengselen uit de populaire cultuur ruimschoots goedgemaakt.

Onlangs werd bekend dat de Israelische filmer Ari Folman, die in 2008 een Oscar kreeg voor Waltz With Bashir, een animatiefilm over het bloedbad van Sabra en Shatila, werkt aan “een hervertelling” van het verhaal van Anne Frank, waarbij stop-motion technieken worden gecombineerd met 2D-animaties. Anne krijgt hier dus twee gedaanten: die van een bewegende pop en die van een in het platte vlak levend wezen. De Anne-pop is ontworpen door Andy Gent en daarvan zijn mooie foto’s gepubliceerd: ze draagt een jas van blauwe tweed met een gele band om de linkermouw, waarop de verplichte ster staat. Haar neus is lang en sierlijk, de ogen zijn kwetsbaar. Heel knuffelbaar!

Ari Folman en Anne Frank hebben dezelfde initialen, maar dat is niet de reden waarom de Israëlier zich op deze arbeidsintensieve verfilming stort. “Het Dagboek van Anne Frank naar het scherm brengen is een fantastische kans en uitdaging, want er is behoefte aan nieuw artistiek materiaal om de herinnering aan haar levend te houden voor jongere generaties”.

Folman steekt het verhaal in een nieuw jasje om slijtage te voorkomen. Hij hoeft zich echter geen zorgen te maken, want het wemelt van de ‘hervertellingen’, soms van de meest buitenissige soort. Ikonen worden nu eenmaal niet alleen aanbeden maar ook bespot, omdat we hun heiligheid even ontzagwekkend als onverdraaglijk vinden. Er bestaan minstens zoveel parodieën als hagiografieën met Anne Frank in de hoofdrol.

* ‘Major Boobage’ is de derde aflevering van seizoen twaalf van South Park die op 26 maart 2008 is uitgezonden op Comedy Central.

Manga-Anne

Sinds ‘Het Dagboek van Anne Frank’ in 1952 in Japan verscheen, is het daar het meest gelezen buitenlandse boek. Uiteraard bestaan er ook manga-versies van, want in de Japanse stripwereld is alles te krijgen, ook ‘Mein Kampf’ van Adolf Hitler. Een populaire Anne-editie is die van Edu-Manga (‘Good for the brain’), waarin ze wordt bijgestaan door Astro Boy, het befaamde stripfiguurtje van Osamo Tezuka. Wat Astro Boy met een Joods slachtoffer van de Holocaust heeft te maken is onduidelijk, maar kawaii is het wel, schattig dus. In die schattigheid schuilt natuurlijk een levensgroot probleem, en daarom trok de Frans/Joodse regisseur Alain Lewkowicz in opdracht van omroep Arte naar Japan in gezelschap van tekenaar Vincent Bourgeau en fotograaf Marc Sainsauve. Dat resulteerde in het kritische project Anne Frank in het land van de manga: een reis als interactieve docu-strip, te vinden op Annefrank.arte.tv/fr. Ze bezoeken onder meer het Holocaust Education Center nabij Fukuoke, dat in 1995 is opgericht door Makoto Otsuka. Hij vertelt: “Iedereen in Japan heeft Anne Frank gelezen, maar ze zien haar allemaal als een romanfiguur en weten niets over de Holocaust.” Otsuka legt uit dat er wat hem betreft twee Holocausts zijn, die van de Jodenvervolging en die van de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. In de beleving van de Japanners zijn die twee rampen even erg. Daarom wordt naast Anne Frank de figuur van Sadako Sasaki geplaatst, een meisje dat jaren na de atoombom stierf aan leukemie. In de interactieve strip van Lewkowicz zit ze samen met Anne in een bootje van gevouwen papier: eerherstel in origami-stijl.

Disney-Anne

De Amerikaanse cartoonist David Trumble, volgens zijn profiel gespecialiseerd in karaktermoord (character assassination), heeft tien ‘rolmodellen’ een nieuw leven gegeven door ze af te beelden als Disney-prinsessen. Gorillavrouw Jane Goodall werd een Jungle Princess, Rosa Parks toverde hij om tot Equality Princess en Anne Frank doopte hij tot Holocaust Princess. Ze staart je aan met idioot grote ogen, terwijl haar jurkje schittert van stardust. Beetje flauw, en toch ook een schot in de roos, want personen die wij louter mooie eigenschappen toedichten, worden nu eenmaal angstaanjagend aaibaar. Met zijn Disney-ikonisering is Trumble trouwens niet uniek. Onder de noemer Just for Fun is op de website van TV Tropes het affiche te vinden van de Disneyfilm ‘Anne Frank’, gelanceerd in 1989. Zogenaamd dan, want het betreft hier een fake-versie, waarin Anne aan het slot Auschwitz bevrijdt. De actrice Molly Ringwald, bekend van The Breakfast Club, zou model staan voor de geanimeerde Anne, dat blijkt althans uit de alfabetisch gerangschikte ‘leuke weetjes’ onderaan de webpagina, waar ook een achtervolgingsscène in het Achterhuis wordt aangekondigd. Lachen in Lampoon-stijl.

Anne Frank Conquers the Moon Nazi’s verwijst niet naar Disney, maar naar het rijke tekenfilmverleden van Max Flseicher. Het betreft hier een beeldverhaal van Bill Mudron over Project Paperclip – nazi-wetenschappers in dienst van NASA–  waarvoor Anne Frank als cyborg wordt gereanimeerd. De nazi’s plannen een Vierde Rijk op de maan, dus er is werk aan de winkel voor super-Anne!

Educatie-Anne

Het ‘Dagboek van Anne Frank’ is verschenen in 67 talen en er zijn meer dan 31 miljoen exemplaren van verkocht. Daar zitten meerdere graphic novels tussen, bijvoorbeeld een blijmoedige van Joe Dunn en een houterige van Nicholas Saunders, die allebei hun verhaal doorspekken met nuttige informatie. Saunders strooit met ‘fast facts’ en toont in één plaatje de Kristallnacht en de Boekverbranding, Dunn laat zien hoe de neusvleugels van Joden werden opgemeten om de Rassentheorie te ‘bewijzen’. Min of meer educatief verantwoord. In 2010 verscheen Het Leven van Anne Frank: de grafische biografie geautoriseerd door de Anne Frank Stichting, van Ernie Colon en S. Jacobson, die je zou moeten beschouwen als de definitieve, want van hogerhand goedgekeurde versie. Helaas, het is een draak van een boek, ongeïnspireerd getekend en routineus verteld. Dieptepunt is de pagina waarop zus Margot sterft, abrupt neerzijgend op de grond, terwijl één plaatje verderop Anne zelf het loodje legt. Op een witte cirkel, een soort vliegende schotel omgeven door grijs, ligt een hoopje mens, en in de tekstballon daarboven staat hulpeloos: “Z- ze is dood!” Twee plaatjes verder zitten Churchill, Stalin en Roosevelt op een bankje in Jalta te ginnegappen. Grote halen, gauw thuis, maar in de grafische biografie had de vroegtijdige dood van Anne Frank wel wat minder laks mogen uitgewerkt.

Kunst-Anne

Op eenzame hoogte tussen alle verbeeldingen staat het in 2007 verschenen boek ‘Anne Frank’ dat Josephine Poole schreef en Angela Barrett illustreerde. Barrett valt niet terug op gemakzuchtige sjablonen, maar schildert taferelen die je als lezer het gevoel geven dat je echt een kijkje in Annes leven krijgt. Heel mooi is bijvoorbeeld de plaat waarop Anne haar vader Otto helpt met het inrichten van de schuilkamer. We zien een vertrek vol geopende kartonnen dozen en opgerolde tapijten met een touwtje erom. Otto is bezig een nog lege wandkast te vullen en Anne staat achter hem klaar om twee pakketten aan te geven. Ze heeft een rood schortje voor, haar benen zijn spillebenig zoals je dat ziet bij meisjes van die leeftijd. Op een andere tekening zit ze aan haar bureautje in de slaapkamer naar de muur te staren. Aan die muur hangen plaatjes. Als Anne nu geleefd had, zei Justin Bieber, was ze vast een Belieber geweest. Dat vonden veel mensen een belachelijke opmerking, maar waarschijnlijk heeft hij gelijk: als je de Anne van Angela Barrett daar ziet zitten, kun je je heel goed voorstellen dat ze zwijmelt – als ieder ander pubermeisje – bij een foto van een knappe gast.

Een goede Anne Frank-visualisering hoeft trouwens niet eens over Anne Frank te gaan. Vorig jaar verscheen Hidden: A Child’s Story of the Holocaust door Loic Dauvillier, Marc Lizano, & Greg Salsedo. Alle bekende ingrediënten van dreiging, opgeslotenheid en geknakte jeugd zitten erin. Schattig getekend, en ook zonder Anne niet minder tragisch.

Zombie-Anne

Anne’s Revenge is een strip van een tekenaar die zich Obsidian Abnormal noemt. Hij heeft een verhaal bedacht over de wraak van Anne Frank, die in 1947 als bloederige zombie terugkeert op aarde. Niet slecht getekend, maar volstrekte lariekoek. Interessant is vooral het commentaar op internet, dat de aantrekkelijkheid van bedenkelijke satire verdedigt: “Het is misschien een tikje smakeloos. Misschien kun je er beter geen grappen over maken, zeker niet als Duitser. Neemt u van mij aan dat ik het verschrikkelijk vind. Dat arme meisje, die enge Nazi’s, en bovendien is het een stuk Duitse geschiedenis waar je met respect mee moet omgaan. Vreselijk, ja, maar ik wil het toch lezen. Het is misschien niet gepast, maar dat is juist de kick. Na Inglorious Bastards is alles trouwens toegestaan.”

Melig, zo’n zombie-Anne, maar de drang tot ontheiliging kan heel veel ernstiger. A Journal of Satire: Tales of the Holohoax werd eind jaren tachtig gepubliceerd en bevat 16 pagina’s cartoons van de revisionistische soort, dat wil zeggen: met de strekking dat de Holocaust nooit zou hebben plaatsgevonden. Op het covertje stond ‘Alice in Lampshade Land’, binnenin was een tekening te vinden over ‘The Miracle of Ann Frank’s Diary’. Het dagboek zou gedeeltelijk zijn geschreven met balpen, maar die is pas in 1952 uitgevonden! Terwijl Anne aan haar bureautje zit, komt een engel aangevlogen met de wonderbaarlijke balpen in haar handen. Op de kalender aan de muur staat de datum: 1 april 1942. De neonazi’s Simon Sheppard en Stephen Whittle, die de Holohoax-cartoons probeerden te verspreiden, belandden in 2009 voor meerdere jaren in de gevangenis.

Dit artikel stond op 1 mei in de Volkskrant.

Geplaatst in Volkskrant