‘A cold little worm’: forgotten trivia in Nabokov’s first

scannen0001“The cradle rocks above an abyss, and common sense tells us that our existence is but a brief crack of light between two eternities of darkness.” With these words opens ‘Speak Memory’ (1947), Nabokovs preliminary autobiography, and it is in the spirit of this consideration that he gave birth to his first novel Mashenka.

The debut starts off in the dark, in a faltering elevator, and ends in the dark, where the protagonist Ganin falls asleep “his face buried in the folds of his mackinthosh, hanging from a hook above the wooden seat.” End of show. In between these two episodes a story takes place amidst a group of Russian émigrés in a Berlin pension. Alfyorov is one of the guests, a trite character with a yellow goatee who is exited because of the long awaited  return of his pretty little wife. Ganin, in everything his counterpart, with his pale face and haughty demeanour, sees the photograph that Alfyorov is passing around and – perplexed – concludes that this woman is actually Mashenka, the love of his youth! He sheds off his lethargic state, plans to elope with her as soon as she will arrive in Berlin and intoxicates Alfyorov the night before with wodka to prevent being bothered by the chap. However, quite unexpectedly Ganin takes the train to France and disparages pretty Mashenka. Where does this anti-climax comes from?

Most assuredly not from Nabokovs rookie-status as a writer, which the members of Goodreads* so eagerly, too eagerly stress. If the framework of the novel happens to be shaky, it’s because of the endless trains that keep rattling underneath the Berlin pension. Their wisps of smoke introduce a leitmotiv that manifests itself as mist, haze and cloudiness. Even the protagonist is infected. Ganin doesn’t have “a precise desire” and he suffers from “dispersion of the will”: he lacks a firm outline. On page 35** he experiences how the twilight penetrates his body, “transforming his blood into fog” and “turning the furniture into clouds”. But long before that he was already fading away. In Berlin he had sold his shadow, as a movie extra on a set, and some time later he recognizes himself on the bluish-gray screen of the cinema, ghostlike, “merged into the kaleidoscope of other figures” and sad Ganin felt “the fleeting evanescence of human life”.

Impassive Ganin calls himself ‘a cloud in trousers’, after the famous poem of Mayakovski (1915). Nabokov borrows this image to characterize a man whose veins are filled with mist, but he does not stop at that psychosomatic fading. The beauty of Mashenka is that Nabokov uses three ‘unsubstantial’ registers to shroud his novel in. The first register describes Ganins depressive state of mind, and possibly also expresses Nabokov own view on pre-war Berlin with its murky mornings and milk-coloured skies.*** Ganins cloudiness is a sombre version of the comfortable osmosis that takes place in the story Torpid smoke (1935), where Nabokov writes about the dissolution of Grisha, who is lying on the floor like a mummy, unable to move a single joint as the shape of his being no longer has any outline: “For example, the lane on the other side of the house might be his own arm, while the long skeletal cloud that stretched across the whole sky with a chill of stars in the east might be his backbone.” Here too the protagonist is spineless and, you might say, defleshed.

The second register evokes, from page 136 onwards, the gloominess at the party that is organized in the pension to celebrate the farewell of Ganin and the elderly poet Podtyagin. In the very first sentence Nabokov speaks of “ghostly shoulders […] heaving mountains of smoke” when a train passes. We read about “a black shadow”, black people “disappearing into shadows” and “an elegant black shadow” a few lines further on. Then there is a triple bleakness (“pale unearthly light”, “pale and morose”, “pale white wine”) and all these morbid shades are used to announce the death of Podtyagin, who has been fighting against his downfall during the previous chapters and does not succeed in fleeing from Berlin, as Ganin will. (Cruel joke by Nabokov: when the old bard has finally received his visa, he absent-mindedly leaves it behind in a streetcar.)

And then there is a third register, with vaseline-like qualifications such as “milky-white pale green”, “hazy sunshine”, “melting blue glitter”, “dusty white”. Together they paint a “soft, smoky-blue, rather airless picture” where the familiar lack of outlines is now described with an “elusiveness of boundaries”, where things are “dusty” and “dreamy” in the “night haze”. It’s like losing your contact lenses! This jump to the south, from hell tot paradise, contains Ganins feverish memories of the Krim, where he served as a young soldier. Nabokov conjures up a fata morgana that vibrates for a short while in mid-air and disappears as quickly as it was ‘materialized’.

After these elaborate descriptions of haziness and low hanging clouds there is a sharp contrast with the awoken, energetic Ganin, briskly walking through a sunny Berlin, being reflected in every mirror he passes (page 56). The mist is evaporated, the imagery is wiped clean. “He was a god, re-creating a world that had perished.” In his mind, nostalgic Ganin starts resurrecting Mashenka as if she were a statue fallen from its pedestal, watchfully walking through the labyrinth of memory, now and then “turning back for some forgotten piece of trivia.” And it is precisely this unassuming clause that should make the reader watchful as well.

The world Ganin recreates is, as always with Nabokov, that of prerevolutionary Russia, where the infatuated youngster rides his bicycle through the rains of spring towards Mashenka. Twice a tyre is punctured, but Ganin in unstoppable. At last he joins Mashenka in the dark park and he kisses her marble breasts, for prudish they are not, in 1926, the author nor the young lady, who exclaims on page 109: “I’m yours”, she said, “do what you like with me.” No premature cheering, dear reader, because something very strange is about to happen. Here, under the lindens of the park, he “grew to love her more poignantly than before and fell out of love for her forever.” How mysterious is that? Falling in and out of love almost simultanuously?

So, he must make her his, on a cold slab of stone between bushes filled with odd rustling sounds. Ganin is distracted, his knees hurt, he can’t perform like this. Mashenka sighs (not of excitement), gets up and straightens her dress. In the moonlit night they walk to the gates of the park and then something happens that will be of great importance later on. Mashenka stoops and picks up a limpyrid from the ground. In a quaint parody of a village lass, as Nabokov calls it, she grins and says: “Bless me, if it isn’t simply a cold little worm.”

There it is, the forgotten trivia! Not only the amorous spell is broken, but also Ganins manhood is mocked. Nabokov has always ridiculed Freudian interpretations and explicitly writes in the forword of Mashenka that one is not supposed to turn the word ‘orange’ into the anagram ‘organe’, but perhaps he is giving us a hint in the right direction? Ganin has not been able to deflower Mashenka and his glowing member has shriveled into “a cold little worm”.

More important than this humiliation is the coarseness of Mashenka’s commentary. The former fairy has become a farm girl. Ganin is all the more sobered after rereading the five letters she sent him years ago. In one of these letters she writes how “boring, boring” her life is and that there was only a little bit of fun thanks to an amusing man with a yellow goatee, who we recognize immediately as Ganin’s boorish neighbour Alfyorov. Mashenka quotes lines from a poem written by someone called Podtyaghin, sentimental stuff about moonlight and reflections on the water. “How strange, mused Ganin. If someone had told me then I should meet him, of all people.”

On the very last page of he book Ganin realizes that he has exhausted his memories and that both Mashenka and Podtyagin will remain in the “house of ghosts”, where he too lived for a long time. In this sense Nabokovs debut is a classic Entwicklungsroman: the hero unmasks the fairy and the poet and develops the necessary ‘substance’ to move on in life. Ganin left, not sadder but wiser, and never saw his girl again.

* www.goodreads.com/book/show/46323.Mary

**At the 8th of november 2014 I visited a book market in the St. Bavo (Haarlem, Netherlands) and paid four euros for a hideous edition:  Fawcett Crest-pocket M1602: Mary – An Unconventional Love Story by the Author of LOLITA and ADA. It contains an English translation by Michael Glenny (1970) of Nabokovs first novel Mashenka, which he published under the penname Sirin at Slovo in Berlin, 1926.

***See page 117 in ‘Letters to Véra’, Penguin Classics, 2014. “The squalid vileness, the coarse tiresomeness of Berlin, the aftertaste of rotten sausage, and the smug ugliness.”


‘Een koude kleine wurm’: het geheim van Nabokovs eerste

“De wieg schommelt boven een afgrond, en met ons gezonde verstand weten wij dat ons bestaan slechts een flits is tussen twee eeuwigheden van duisternis.” Met deze woorden opent ‘Geheugen, spreek’ uit 1947, Nabokovs voorlopige autobiografie, en in de geest van die gedachte heeft hij ook zijn eerste roman gebaard, Mashenka*.

Dat debuut begint dus in het donker, in een haperende lift, en eindigt in het donker, waar hoofdpersoon Ganin in slaap valt, “zijn gezicht begraven in de plooien van zijn regenjas die aan een haak boven de houten bank hing”. Einde voorstelling. Tussen deze twee duisternissen in speelt zich een geschiedenis af te midden van Russische ballingen in een Berlijns pension. Alfyorov is er een van de pensiongasten, een banale kerel met een gelig baardje die nerveus en opgetogen is omdat zijn knappe vrouwtje eindelijk bij hem terug zal keren. Ganin, in alles de tegenpool van Alfyorov, met zijn bleke gezicht en hooghartige optreden, ziet op een foto die Alfyorov laat rondgaan dat het – tot zijn verbijstering – Mashenka betreft, zijn eigen jeugdliefde! Hij ontwaakt uit zijn lethargie, neemt zich voor haar te schaken als ze in Berlijn arriveert en voert Alfyorov de avond tevoren dronken om geen last van hem te hebben. Maar als het moment daar is neemt Ganin in zijn eentje de trein naar Frankrijk en mooie Mashenka hoeft hij niet meer te zien. Waar komt die anti-climax zo opeens vandaan?

In elk geval niet van Nabokovs onervarenheid als schrijver – toen nog publicerend onder de naam Sirin – waar de lezers van Goodreads** graag op hameren. Als het raamwerk van de roman rammelt, is het van de stoomtreinen die onder het Berlijnse pension door denderen. Hun rookpluimen waaien langs de ramen en introduceren een leitmotiv dat zich vagelijk maar hardnekkig manifesteert als stoom, nevel, wazigheid en wolken. Ook de hoofdpersoon wordt ermee besmet. Ganin heeft ‘geen vastomlijnd verlangen’ en lijdt aan ‘verstrooiing van de wil’: hij is contourloos. Op bladzijde 35 van de Engelse vertaling*** ervaart hij hoe het schemerlicht zijn kamer binnenkruipt, zijn bloed transformeert tot mist en de meubels verandert in wolken. Een geestverschijning was hij ook daarvoor al. Hij heeft zich in Berlijn moeten verkopen als schaduw, dat wil zeggen als figurant op een filmset, en later ziet hij zichzelf terug op het scherm in een grijze kaleidoscoop van vage gedaanten, wat hem een vermoeden geeft van de ‘vloeiende vluchtigheid van het menselijk bestaan’.

Het leven verdampt in vormloosheid. De passieve Ganin vergelijkt zichzelf met ‘een wolk in broek’, naar het gelijknamige gedicht van Maiakovski uit 1915. Nabokov kon dit beeld goed gebruiken om een persoon te karakteriseren wiens aderen gevuld zijn met mist, maar het blijft niet bij die psychosomatische vervaging. Het mooie van Mashenka is dat Nabokov drie registers ‘substantieloosheid’ gebruikt om zijn boek in nevelen te hullen. Het eerste register beschrijft de depressieve toestand waarin Ganin verkeert, en drukt misschien ook Nabokovs eigen weerzin uit jegens het vooroorlogse Berlijn met zijn vuilgele ochtenden en melkkleurige hemel****. Ganins verwolking is een zwartgallige versie van een veel behaaglijker beschreven osmose in het verhaal ‘Lome rook’ uit 1935, waarin Nabokov schrijft: “Hij lag als een mummie uitgestrekt in het donker (…). Maar het was onvoorstelbaar moeilijk om in beweging te komen; moeilijk, omdat de vorm van zijn wezen geen enkel kenmerk, geen enkele afgebakende grens meer had. Het steegje naast het huis zou bijvoorbeeld zijn eigen arm kunnen zijn, en de lange, benige wolk die over de hele hemel reikte, met een rilling van sterren in het oosten, zijn ruggengraat.” Ook hier is de hoofdpersoon is spineless en ontvleesd, als het ware.

Het tweede register evoceert, vanaf bladzijde 136 in de Engelse vertaling, de somberte op het feestelijk bedoelde avondje dat in het pension is georganiseerd om het vertrek van Ganin en de bejaarde dichter Podtyagin te vieren. Er is al meteen sprake van ‘ghostly shoulders […] heaving mountains of smoke’ wanneer passerende treinen het pension hullen in ‘bergen’ van rook. Daarna lezen we over ‘a black shadow’, zwarte gedaanten ‘disappearing into shadow’ en nog een ‘elegant black shadow’ enkele regels verderop. Vervolgens valt het woord ‘bleek’ drie keer in één alinea (‘pale uneartly light’, ‘pale and morose’, ‘pale rhine wine’) en die morbide schakeringen kondigen de dood aan van Podtyagin, die al hoofdstukken lang vecht tegen zijn ondergang en er maar niet in slaagt, in tegenstelling tot Ganin, om uit Berlijn weg te komen. (Wrede grap van Nabokov: als de oude bard eindelijk zijn uitreisvisum te pakken heeft, laat hij die uit verstrooidheid in de tram liggen.)

En dan is er ook nog een derde register, met vaseline-achtige sfeertekeningen als ‘milky-white pale green’, ‘hazy sunshine’, ‘melting blue glitter’, ‘dusty white’. Dat schetst samen een ‘soft, smoky-blue, rather airless picture’ en ook de contourloosheid is van de partij, nu omschreven als een ongrijpbaarheid van begrenzingen: ‘elusiveness of its boundaries’. Ten overvloede vallen nog de woorden ‘dusty’, ‘dreamy’ en ‘night haze’. Het is een sprong naar het zuiden, van de hel naar het paradijs: hier bevinden we ons in Ganins koortsige herinneringen aan de Krim, waar hij als jong soldaat heeft gediend. Er wordt een wazig, ademloos beeld van hitte opgeroepen, licht van tint en euforisch, dat trilt als een luchtspiegeling en ook snel weer vervaagt.

Naast al die schimmigheid en laaghangende bewolking is het contrast groot met de ontwaakte, wilskrachtige Ganin die Mashenka terug gaat zien, die zelfverzekerd door een zonnig Berlijn loopt en zichzelf weerkaatst ziet in iedere spiegel (bladzijde 56). De nevel is nu opgetrokken, de beelden zijn haarscherp! “He was a god, re-creating a world that had perished.” Ganin de nostalgicus geeft zich wellustig over aan de her-schepping van Mashenka, maar hij moet oppassen met het spitten in een verloren gewaand verleden, “turning back for some forgotten piece of trivia”, om niet te struikelen over een onverwachte, onverhoopte vondst.

De wereld die hij herschept is, zoals altijd bij Nabokov, die van het prerevolutionaire Rusland, waar Ganin als verliefde jongeling door de lenteregen naar Mashenka fietst. We horen de banden knerpen op het grind en tot tweemaal toe rijdt hij lek, maar niets kan Ganin stoppen. In het donker kust hij tenslotte haar blanke borsten, want preuts zijn ze niet in 1926, de jongedame noch de auteur. Sterker, op bladzijde 109 lezen we: “I’m yours”, she said, “do what you like with me.” Niet te vroeg juichen, lezer, want er gaat iets vreemds aan vooraf. “Nooit heb ik zoveel van haar gehouden, denkt Ganin, en toch zal mijn liefde voorgoed voorbij zijn.” De liefde zal voorbij zijn. Hoe raadselachtig is dat?

Hij mag haar dus nemen, maar het moet buiten gebeuren op een koude, harde steen tussen struiken waarin allerlei geritsel klinkt. Ganin is afgeleid, zijn knieën doen pijn, zo kan hij het niet. Mashenka zucht (niet van opwinding), staat op en fatsoeneert haar jurk. Door het maanverlichte park lopen ze naar de uitgang en dan gebeurt er – volgens mij – iets essentieels. Mashenka bukt zich en plukt een gloeiworm van de grond. Ze grinnikt, volgens de schrijver als een parodie op een boerenpummel, en zegt: “Bless me, if it isn’t simply a cold little worm.”

Voilá: de vergeten trivialiteit! Niet alleen is hiermee de amoureuze betovering verbroken, ook wordt de mannelijkheid van Ganin bespot. Nabokov heeft zich altijd verzet tegen Freudiaanse interpretaties en zegt in het voorwoord van Mashenka zelfs dat van het woord ‘orange’ niet het anagram ‘organe’ mag worden gemaakt, maar misschien geeft hij hiermee juist een hint? Ganin heeft Mashenka immers niet kunnen ontmaagden, en zijn gloeiende roede is verschrompeld tot “gewoon een kleine koude wurm”.

Belangrijker nog dan deze vernedering is de boerse toon die Mashenka aanslaat. Zo feeëriek als Ganin haar altijd heeft gevonden, zo banaal komt ze nu uit de hoek. Zijn ontnuchtering wordt versterkt door het herlezen van de vijf brieven die Mashenka hem vroeger heeft gestuurd. In een van de brieven beschrijft ze hoe ontstellend saai haar leven is en dat er alleen ‘lol’ was dankzij een vermakelijke man met een geel baardje, in wie wij meteen Alfyorov herkennen, haar latere echtgenoot alias de platvoerse buurman van Ganin. Nabokovs narratieve vernuft stopt hier niet, want in diezelfde brief citeert Mashenka versregels van een zekere Podtyagin, de pensiongast die inmiddels op sterven ligt. Iets over maanlicht en weerkaatsing op het water: sentimentele rijmelarij. Wonderlijk, denkt Ganin, dat ik uitgerekend deze dichter in Berlijn moest tegenkomen!

Op de allerlaatste bladzijde realiseert hij zich dat zijn herinneringen zijn uitgeput en dat Mashenka zowel als Podtyagin zullen achterblijven in het huis der geesten. In Nabokovs debuut staat ontmaskeren gelijk aan ontgroenen: de fee bleek geen fee, de poëet geen poëet, en Ganin trekt opgelucht zijn conclusies. Hij vertrekt, niet triester maar wijzer, zonder zijn meisje ooit te hebben teruggezien. Maar één ding is zeker: hij heeft substantie gekregen!

*Op 8 november 2014 was ik op de boekenmarkt in de St. Bavo te Haarlem en kocht daar, in het kraampje van Abel Schoenmaker, voor vier euro de Fawcett Crest-pocket M1602: Mary – An Unconventional Love Story by the Author of LOLITA and ADA. Het betreft hier een Engelse vertaling door Michael Glenny uit 1970 van Nabokovs debuutroman Mashenka, die hij onder de naam Sirin publiceerde bij Slovo in Berlijn, in 1926.


***De Nederlandse vertaling van J.F. Kliphuis is onleesbaar en onbruikbaar

****Zie bijvoorbeeld blz. 117 in ‘Letters to Véra’, Penguin Classics, 2014. “The squalid vileness, the coarse tiresomeness of Berlin, the aftertaste of rotten sausage, and the smug ugliness.”

Geplaatst in Boeken
Spring naar toolbar